Bệnh Viêm Phổi Ở Chó và Mèo

Viêm phổi là tình trạng viêm của nhu mô phổi (bao gồm các đường dẫn khí nhỏ, mô kẽ và phế nang) dẫn đến rối loạn chức năng hô hấp. Bệnh có thể do nhiều loại tác nhân gây ra bao gồm virus, vi khuẩn, nấm, ký sinh trùng và động vật nguyên sinh, hoặc do hít sặc dịch nôn, thức ăn và thuốc đưa vào đường uống không đúng kỹ thuật.

Các triệu chứng lâm sàng đặc trưng bao gồm ho, sốt, lờ đờ, bỏ ăn và suy hô hấp. Chẩn đoán dựa trên tiền sử bệnh, biểu hiện lâm sàng, chụp X-quang ngực và các xét nghiệm cận lâm sàng khác. Phương pháp điều trị cốt lõi là chăm sóc hỗ trợ (bao gồm liệu pháp oxy) và liệu pháp kháng sinh nếu có chỉ định.

Nguyên nhân gây bệnh (Căn sinh học)

• Virus: Virus gây bệnh Care ở chó (Canine Distemper Virus), Adenovirus type 1 và 2, virus á cúm (Parainfluenza) ở chó và Calicivirus ở mèo (FCV) là những tác nhân gây tổn thương đường hô hấp dưới, tạo điều kiện cho vi khuẩn cơ hội xâm nhiễm thứ phát vào phổi.
• Ký sinh trùng: Sự xâm nhập của các loài ký sinh trùng đường phế quản như Filaroides, Aelurostrongylus, hoặc Paragonimus spp. (sán lá phổi) có thể dẫn đến viêm phổi.
• Động vật nguyên sinh (Protozoa): Các ca viêm phổi do Toxoplasma gondii hoặc Pneumocystis jiroveci rất hiếm khi ghi nhận trên lâm sàng.
• Vi khuẩn đặc hiệu: Viêm phổi do lao (Tuberculous pneumonia) mặc dù không phổ biến nhưng được ghi nhận ở chó nhiều hơn ở mèo.
• Nấm (Mycotic pneumonias): Tỷ lệ viêm phổi dạng u hạt do nấm ở chó cũng cao hơn ở mèo. Tuy nhiên, viêm phổi do nấm Cryptococcus (Cryptococcal pneumonia) đã được mô tả cụ thể trên loài mèo.
• Hít sặc (Aspiration pneumonia): Tổn thương niêm mạc phế quản và hít phải các chất kích thích có thể trực tiếp gây viêm phổi và dẫn đến nhiễm trùng vi khuẩn thứ phát. Viêm phổi do hít sặc thường là hệ quả của tình trạng nôn mửa kéo dài, chứng giãn thực quản (megaesophagus), hoặc do ép ăn/ép uống thuốc sai kỹ thuật. Ở thú non sơ sinh, dị tật hở hàm ếch (cleft palate) khi bú mẹ rất dễ dẫn đến hội chứng hít sặc này.

Biểu hiện lâm sàng

Các dấu hiệu ban đầu của viêm phổi thường bị che lấp bởi các triệu chứng của bệnh lý nền nguyên phát. Tình trạng lờ đờ, mệt mỏi và bỏ ăn là rất phổ biến.

• Cơn ho: Có thể là ho khan (không có đờm) hoặc ho ướt (ho có đờm, ho có sản dịch).
• Tiến triển của bệnh: Bệnh nhân có thể bị sốt, tăng bạch cầu (leukocytosis), suy hô hấp và rơi vào trạng thái thiếu oxy nghiêm trọng (hypoxic), đòi hỏi phải có liệu pháp thở oxy hoặc hỗ trợ thở máy trong các ca nguy kịch.
• Nghe tim phổi (Auscultation): Bác sĩ có thể phát hiện tiếng rale ẩm (crackles) hoặc các vùng âm phế bào bị mờ/mất tiếng tại những vị trí phổi đã bị đông đặc.
• Ở các giai đoạn muộn của viêm phổi, hiện tượng tăng đậm độ mô phổi và đông đặc quanh phế quản do quá trình viêm gây ra có thể được quan sát rõ ràng trên phim X-quang.

Phương pháp chẩn đoán

• Dựa trên tiền sử và triệu chứng: Tiền sử vừa trải qua gây mê gần đây hoặc nôn mửa nghiêm trọng là những chỉ dấu quan trọng hướng tới bệnh viêm phổi do hít sặc. Ngược lại, các ca viêm phổi do nấm thường mang tính chất mãn tính.
• Chụp X-quang ngực: Đây là công cụ chẩn đoán quan trọng giúp xác định các tổn thương dạng mô kẽ (interstitial changes) và/hoặc tổn thương phế nang (alveolar changes) đặc trưng của viêm phổi.
• Xét nghiệm tế bào học và vi sinh:
• • Phân tích dịch phổi và thực hiện nuôi cấy vi khuẩn hiếu khí kết hợp làm kháng sinh đồ là bắt buộc để định hướng phác đồ điều trị nếu có nhiễm trùng vi khuẩn.
  • Khảo sát tế bào học có thể cho thấy tình trạng tăng bạch cầu trung tính (neutrophilia) đi kèm với vi khuẩn nội bào hoặc ngoại bào.
  • Trong các ca bệnh kháng thuốc (refractory cases), việc nuôi cấy tìm vi khuẩn kỵ khí và vi khuẩn Mycoplasma là vô cùng cần thiết.
• Lưu ý: Sự xuất hiện của các nốt dạng hạt miliary khi giải phẫu bệnh (necropsy) là bằng chứng gợi ý bệnh viêm phổi do động vật nguyên sinh.

Phương pháp điều trị

Phác đồ điều trị viêm phổi phải tập trung vào ba mục tiêu chính: Cung cấp oxy bổ sung nếu có tình trạng thiếu oxy máu, điều trị sốc (nếu có) và giải quyết bệnh lý nền bằng các loại kháng sinh thích hợp.

1. Liệu pháp Oxy

Nếu bệnh nhân có tình trạng thiếu oxy máu, liệu pháp thở oxy phải được thiết lập ngay lập tức bên trong lồng thở oxy chuyên dụng hoặc qua ống thông mũi với nồng độ duy trì từ 40%–60%.

2. Liệu pháp Kháng sinh

• Cần khởi đầu ngay bằng liệu pháp kháng sinh phổ rộng theo kinh nghiệm lâm sàng (empirical antimicrobial chemotherapy).
• Sau đó, phác đồ kháng sinh có thể được thay đổi hoặc điều chỉnh dựa trên kết quả kháng sinh đồ thu được từ mẫu dịch bơm rửa phế quản phế nang (BALF).
• Thời gian dùng thuốc: Liệu pháp kháng sinh phải được duy trì liên tục ít nhất 1 tuần sau khi các triệu chứng lâm sàng và các tổn thương trên phim X-quang biến mất hoàn toàn.

3. Chăm sóc hỗ trợ và Vật lý trị liệu phổi

Bên cạnh liệu pháp oxy và kháng sinh, bệnh nhân cần được thực hiện các biện pháp hỗ trợ bao gồm:

• Vật lý trị liệu phổi: Kết hợp giữa xông mũi/phun sương (nebulization) để làm loãng đờm và vỗ rung lồng ngực (coupage) để kích thích khạc đờm ra ngoài.
• Thuốc giãn phế quản: Giúp mở rộng đường thở, giảm áp lực hô hấp cho vật nuôi.

❗ Lưu ý lâm sàng: Nếu bệnh nhân không có bất kỳ phản hồi tích cực nào sau 48–72 giờ điều trị, bác sĩ cần phải đánh giá lại toàn bộ phác đồ và chẩn đoán ban đầu.

Chế độ theo dõi và Tiên lượng

Vật nuôi cần được tái khám và kiểm tra thường xuyên trong cả quá trình nằm viện lẫn giai đoạn phục hồi tại nhà. Chụp X-quang ngực kiểm tra nên được thực hiện mỗi 2 tuần một lần (hoặc ở các khoảng thời gian ngắn hơn tùy ca bệnh) để giám sát chặt chẽ tiến trình lui bệnh hoặc phát hiện sớm các dấu hiệu tiến triển xấu của nhu mô phổi.

Nguồn tài liệu tham khảo: MSD. Caroline C. Tonozzi, DVM, DACVECC, Mission Veterinary Partners. Pneumonia in Dogs and Cats