BỆNH VÀNG DA TRÊN CHÓ (ICTERUS / JAUNDICE IN DOGS)

Vàng da là gì?

Vàng da (Icterus hay Jaundice) là tình trạng tích tụ quá mức một sắc tố màu vàng gọi là bilirubin trong máu và các mô của cơ thể.

Bilirubin là sản phẩm phân hủy của hemoglobin (huyết sắc tố) – loại protein chịu trách nhiệm vận chuyển oxy trong tế bào hồng cầu đến các mô. Trong chu trình sinh lý bình thường, bilirubin tự do trong máu sẽ được gan thu nhận, chuyển hóa và đào thải vào đường tiêu hóa thông qua dịch mật.

Nếu quy trình này bị gián đoạn hoặc không diễn ra bình thường, nồng độ bilirubin trong máu và nước tiểu sẽ tăng vọt. Khi tình trạng vàng da kéo dài, sắc tố này sẽ nhuộm màu các mô và biểu hiện rõ rệt bằng sắc vàng trên hầu hết các bề mặt cơ thể, bao gồm cả da.

Vì hầu hết bề mặt da của chó được bao phủ bởi lông, tình trạng vàng da thường dễ quan sát nhất ở nướu (lợi), màng cứng (lòng trắng mắt) và vành tai (pinnae). Vàng da sẽ khó phát hiện hơn ở những chú chó có nướu hoặc da sẫm màu (nhiều sắc tố đen).

Nguyên nhân gây vàng da là gì?

Các nguyên nhân gây vàng da được chia thành ba nhóm lớn:

1. Sự phá hủy tế bào hồng cầu (Hiện tượng tán huyết - Hemolysis): Quá trình này có thể xảy ra ngay trong lòng mạch máu (tán huyết nội mạch) hoặc tại lách và gan (tán huyết ngoại mạch). Tán huyết dẫn đến tình trạng thiếu máu tán huyết (hemolytic anemia), bản chất hoàn toàn khác biệt với thiếu máu do mất máu (blood loss anemia) – hệ quả của hiện tượng xuất huyết do chấn thương.
2. Bệnh lý về gan (Liver disease): Bất kỳ bệnh lý hoặc tác nhân nào gây tổn thương hoặc hủy hoại tế bào gan đều có thể dẫn đến vàng da.
3. Tắc nghẽn ống dẫn mật (Bile duct obstruction): Dịch mật được lưu trữ trong túi mật và được vận chuyển vào ruột non thông qua ống dẫn mật. Dòng chảy của mật sẽ bị tắc nghẽn nếu: dịch mật trở nên đặc quánh bất thường, sỏi mật (gallstones) hình thành trong túi mật, túi mật hoặc ống dẫn mật bị viêm, hoặc khi nhu mô gan sưng to chèn ép cơ học làm hẹp các ống dẫn mật.

Bệnh vàng da được chẩn đoán như thế nào?

Bệnh vàng da thường được chẩn đoán khá dễ dàng thông qua thăm khám lâm sàng. Đôi khi, khi tiến hành xét nghiệm máu vì một lý do khác, bác sĩ có thể phát hiện huyết thanh (phần dịch lỏng của máu) có màu vàng (huyết thanh vàng - icteric serum) trước khi chó biểu hiện triệu chứng vàng da trên cơ thể. Huyết thanh vàng là dấu hiệu cảnh báo sớm của các vấn đề sắp bộc phát, và bác sĩ thú y sẽ khuyến cáo thực hiện một quy trình chẩn đoán toàn diện.

Việc xác định nguyên nhân cốt lõi gây vàng da có thể là một thách thức lớn và đòi hỏi phương pháp tiếp cận có hệ thống. Do có rất nhiều nguyên nhân tiềm ẩn trong mỗi nhóm bệnh nêu trên, bước đầu tiên là thực hiện các xét nghiệm sàng lọc để xác định ca bệnh thuộc nhóm nào trong ba nhóm chính, từ đó khoanh vùng các bệnh lý khả thi nhất. Dựa trên kết quả ban đầu, bác sĩ sẽ chỉ định các xét nghiệm chuyên sâu tiếp theo.

Chẩn đoán nguyên nhân Tán huyết (Hemolysis) như thế nào?

Bác sĩ thú y sẽ thực hiện xét nghiệm Tổng phân tích tế bào máu (CBC). CBC giúp đo lường số lượng hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu (yếu tố quan trọng trong quá trình đông máu).

• Chỉ số hồng cầu thấp cho thấy chó đang bị thiếu máu.
• Các chỉ số khác trong kết quả CBC – kết hợp với việc nhuộm soi tiêu bản máu ngoại vi (blood smear) để tìm kiếm các tế bào hồng cầu non (immature RBCs), hồng cầu dị dạng, hoặc hiện tượng ngưng kết hồng cầu bất thường – sẽ giúp khẳng định liệu tình trạng thiếu máu có phải do tán huyết gây ra hay không.

Các nguyên nhân gây tán huyết:

Tán huyết có thể do độc chất, thuốc, ký sinh trùng đường máu (ví dụ: Babesia), bệnh giun tim, các bệnh lý tự miễn (như thiếu máu tán huyết tự miễn - IMHA), bệnh truyền nhiễm và ung thư. Nhiều xét nghiệm bổ sung sẽ được chỉ định để xác định chính xác tác nhân gây tán huyết.

Làm thế nào để xác định Vàng da là do Bệnh lý về gan?

Xét nghiệm Sinh hóa huyết thanh (bao gồm một tổ hợp từ 10–30 chỉ số) sẽ được thực hiện trên mẫu máu của chó bị vàng da. Xét nghiệm này bao gồm các chỉ số đặc hiệu hoặc hỗ trợ đánh giá tổn thương gan.

• Các enzyme gan chính: Alanine aminotransferase (ALT), Aspartate aminotransferase (AST), Alkaline phosphatase (ALP hoặc ALKP), và nồng độ Bilirubin tổng số (Total bilirubin).
• Trong một số trường hợp, bác sĩ sẽ khuyến cáo làm xét nghiệm định lượng Axit mật (Bile acid analysis) để đánh giá chính xác chức năng hoạt động của gan.

Các xét nghiệm máu này giúp xác định sự hiện diện của bệnh lý gan, nhưng không thể chỉ ra nguyên nhân cụ thể hoặc liệu tổn thương đó có thể phục hồi được hay không. Tùy thuộc vào dịch tễ vùng, bác sĩ có thể đề xuất xét nghiệm các bệnh truyền nhiễm liên quan. Để có chẩn đoán xác định, sinh thiết gan (liver biopsy) thường là phương pháp bắt buộc, được thực hiện qua một trong ba cách sau:

1. Chọc hút bằng kim nhỏ (FNA - Fine-needle aspiration): Sử dụng một cây kim nhỏ đâm qua da vào nhu mô gan, dùng xi-lanh để hút lấy tế bào. Mẫu tế bào được phết lên lam kính, nhuộm và quan sát dưới kính hiển vi. Đây là phương pháp ít xâm lấn nhất và cho kết quả nhanh nhất, nhưng có hạn chế là lượng tế bào thu được rất ít, có thể không mang tính đại diện cho toàn bộ lá gan và không thể quan sát được cấu trúc sắp xếp tự nhiên giữa các tế bào.
2. Sinh thiết lõi kim (Needle core biopsy): Quy trình tương tự FNA nhưng sử dụng kim sinh thiết chuyên dụng kích thước lớn hơn nhiều. Thao tác này thường được thực hiện dưới sự hướng dẫn của siêu âm (sinh thiết dưới hướng dẫn của siêu âm - ultrasound-guided needle biopsy). Để tiến hành, chó cần được an thần sâu hoặc gây mê toàn thân. Phương pháp này thu được một lõi mô gan hoàn chỉnh thay vì chỉ vài tế bào đơn lẻ. Mẫu mô được cố định trong formaldehyde và gửi đi làm xét nghiệm mô bệnh học (histopathology), cho phép bác sĩ giải phẫu bệnh quan sát cấu trúc mô học tự nhiên của tế bào gan.
3. Phẫu thuật sinh thiết vát mỏm (Surgical wedge biopsy): Chó được gây mê toàn thân để mở ổ bụng ngoại khoa, cho phép phẫu thuật viên quan sát trực tiếp lá gan và chọn chính xác vị trí cần lấy mẫu. Đây là phương pháp cho mẫu sinh thiết chất lượng và đáng tin cậy nhất. Phẫu thuật nội soi (laparoscopic surgery) cũng có thể được cân nhắc để lấy mẫu sinh thiết thông qua các vết rạch nhỏ bằng dụng cụ chuyên dụng.

Các bệnh lý gan gây vàng da:

Các nguyên nhân phổ biến nhất bao gồm nhiễm trùng do virus hoặc vi khuẩn (ví dụ: Leptospirosis), ngộ độc thực vật hoặc hóa chất, tác dụng phụ của một số loại thuốc điều trị, ung thư, bệnh tự miễn và một số bệnh lý gan di truyền đặc trưng theo giống.

Chẩn đoán Tắc nghẽn ống dẫn mật như thế nào?

Chó bị tắc mật thường có biểu hiện vàng da vô cùng nghiêm trọng. Bên cạnh lòng trắng mắt và nướu, toàn bộ vùng da của chúng thường chuyển sang màu vàng đậm rất rõ ràng.

Để xác nhận tình trạng tắc nghẽn, túi mật và hệ thống ống dẫn mật cần được kiểm tra kỹ lưỡng. Mặc dù chụp X-quang có thể hỗ trợ, nhưng siêu âm bụng là kỹ thuật không xâm lấn có độ chính xác cao nhất để đánh giá túi mật và đường mật. Trong một số trường hợp, phẫu thuật mở bụng thăm dò (exploratory surgery) là cần thiết để đánh giá trực tiếp và xử lý tình trạng tắc mật hoặc sỏi mật.

Nguyên nhân gây tắc nghẽn ống dẫn mật:

Các nguyên nhân phổ biến nhất bao gồm: viêm tụy (pancreatitis) gây sưng nề chèn ép đường mật, chấn thương vùng bụng, ung thư ổ bụng hoặc ung thư gan, sỏi túi mật (gallstones) và tình trạng dịch mật bị cô đặc, quánh nén nghiêm trọng (bùn mật tích tụ dày đặc/sỏi bùn mật).

Điều trị bệnh vàng da như thế nào?

Cần lưu ý rằng vàng da không phải là một bệnh lý; nó là một triệu chứng lâm sàng cảnh báo sự hiện diện của một bệnh nền tiềm ẩn. Khi bệnh lý nguyên phát được chẩn đoán chính xác và điều trị thành công, triệu chứng vàng da tự khắc sẽ biến mất.

Tiên lượng phục hồi của chó ra sao?

Tiên lượng phụ thuộc hoàn toàn vào nguyên nhân nền gây bệnh:

• Một số bệnh lý gây vàng da có tỷ lệ tử vong rất cao và không thể cứu chữa, chẳng hạn như ung thư gan giai đoạn cuối.
• Ngược lại, nhiều nguyên nhân khác hoàn toàn có thể điều trị ổn định với tiên lượng phục hồi hoàn toàn rất khả quan (ví dụ: vàng da do nhiễm khuẩn nhạy cảm với kháng sinh, hoặc tắc mật do viêm tụy cấp tính được điều trị nội khoa tích cực).

Nguồn tài liệu tham khảo: Barnes, C., Weir, M., & Ward, E. (n.d.). Icterus (jaundice) in dogs. VCA Animal Hospitals. Retrieved July 16, 2026, from https://vcahospitals.com/know-your-pet/icterus-or-jaundice-in-dogs